Hans Holbein Jr.

1497-1543

Kuzey Rönesansı Sanatçısı. Ressam, Baskı Ustası, Tasarımcı.

“Hans Holbein Genç” (Holbayn) Augsburg ’da doğdu. Alman ressam ve baskı ustasıydı. 16. Yüzyılın en büyük portre sanatçılarından biri olarak kabul edilmiştir. Babası da ressamdı ve onun da adı Hans Holbein idi.

Sanat Tarihinde daha ünlü olan Oğul Hans Holbein’ı, Geç Gotik Üslubunun başarılı ressamı Baba Hans Holbein ‘dan ayırmak için Oğulun isminin sonuna Jr. Takısı eklenmiştir.

Oğul Hans Holbein 1515 ’te, sanat dalında görgüsünü, bilgisini artırmak ve para kazanmak için Basel şehrine gitti. Basel ’de matbaalarda, baskı atölyelerinde gravür ve metal kesme tasarımcısı olarak çalıştı. Aynı yıl Vaiz ve İlahiyatçı Oswald Myconius, Hans ve kardeşi Ambrosius ’a iş buldu, iş Rotterdam ’daki Hümanist bilgin Desiderius Erasmus tarafından yazılan “Deliliğe övgü” kitabına çizimler eklemekti.

Kardeşiyle gittiği İtalya seyahatinde gördüklerinin etkisi Hans ‘ın resim tarzına yansıdı. Uzmanlar, Leonardo da Vinci ’nin “Sfumato” (duman) tekniğinin Holbein çalışmaları üzerindeki etkisini, Holbein ’ın “Venüs ve Amor” ve “Korent Laisi” resimlerinde gördüklerini belirtiyorlar. Holbein, İtalyanlardan “tek nokta perspektifini ve antik motiflerin, mimari formların kullanımını” da öğrendi.

Dekoratif detaylar ilgisini çekmiş olsa da o portrelerinde yine kendine has titizlik ve ince hesaplarla, detaylara önem vererek çalıştı. İtalyan teknikleri ve reformasyon teolojisini özümsemiş olmasına rağmen, Holbein içinden geldiği Gotik Sanat geleneğini birçok yönden ileriye taşıdı.

Birçok uzman, Holbein ’ın İtalyan Andrea Mantegna ’nın fresklerinden etkilendiğine inanıyor. Hertenstein ’ın evine yaptığı “Sezar’ın zaferleri” çalışmasının Mantegna kopyası olduğu, benzer ve yine kopya olan iki panel daha olduğuna dikkat çekildi.

1519 ’da Basel ’de yoğun atölye çalışmalarıyla kendine saygın yer edindi. İtalya, Fransa ve Hollanda ’daki sanatsal eğilimleri ve rönesans hümanizmini takip edip, sanatını zenginleştirmesi geç gotik sanat tarzının da gelişimine yol açtı.

Holbein ayrıca aralarında Jakob ve Dorothea Meyer ’in çifte portresini ve 1519 ’da genç akademik “Boniface Amerbach” ın portresini çizdi. Sanat tarihçisi Paul Ganz ’a göre, Amerbach ’ın portresi, özellikle renklerin kullanımı açısından sanatçının tarzındaki ilerlemeyi işaret ediyor. Meyer için ayrıca, kendisi yani kiliseye bağış yapan hayırseveri, karısı ve kızıyla birlikte Meryem’in yanında gösteren bir resim daha yaptı. 1523 ’te Holbein, Avrupa ’daki arkadaşlarına ve hayranlarına göndermeleri için benzerlik gerektiren büyük rönesans bilgini Erasmus ’un ilk portrelerini çizdi. Bu resimler Holbein ’a uluslararası ün kazandırdı.

1520-1526 yılları arasında birçok büyük dini eser yaptı. Bunların arasında “Oberried” sunağı için yaptığı “Solothurn Madonnası” (Solothurn bir şehrin adıdır) sayılabilir. Basel’de zamanla Protestanlığın yayılmasıyla, özellikle 1520 ’lerde İkonoklazmayı benimsediklerinde gotik tarzdaki çalışmalarıyla tanınmış bir sanatçı olan Holbein ’ın özgürlüğü ve geliri düşmeye başladı.

Holbein ’ın portre tarzı, Fransız Jean Clouet ’nin tarzıyla ortak noktalar taşır. 1524 yılında Fransa ’ya yaptığı seyahatte tanıştığı Clouet ’den düz zemin üzerinde renkli tebeşirlerle çizim yöntemini görmüştü, bu tekniği o da kendi yaptığı portrelerde kullandı.

Holbein portreleri, yüzey ve derinlik arasında ilgi çekici bir oyun sunar. Modelin yüzünün ana hatları ve çerçeve içindeki konumu dikkatli bir şekilde hesaplanır, altın varak yazılar ise modelin başının gövdesi ile bağını sağlar. İnce ayarlanmış bu iki boyutlu tasarımın mucizevi şekilde üst üste gelmesinin sırrı resme eklediği kadife, kürk, tüy, tığ işi ve deri detaylardadır.

Holbein sadece portre ressamı değildi, aynı zamanda saray için bir moda tasarımcısıydı. Öncelikle Kralın giysilerini tasarladı, ayrıca, mücevher, anıtsal freskler, düğme, toka, silah, binici teçhizatı hatta Türk Halıları ve Saray Kütüphanesi dahil 250 ’den fazla zarif çizim yaptı. Ana konu tasarım olmakla birlikte Holbein ‘ın değişik eşyada ürün verme tutkusu yüzey dokusuna ve detaya verdiği büyük önem ve ilgiden gelmektedir. Manierist konsantrasyon portrelerinde ruhsal derinlik elde edebilmesinin anahtarıydı.

Holbein sanatındaki ciddi hassasiyet bazılarına bunun gerçekçi sanat olduğunu söyletti. Portrelerinin başarısında neredeyse yaptığı resim ile modelin fotoğraf gibi birebir benzemesi şaşırtıcıydı. Bu başarılı çalışmaları ile bizler de bugün Erasmus, More ve diğerlerini sanki fotoğraflarından tanıyor gibi oluyoruz. Bununla birlikte sanatçı asla dış görünüş ile yetinmedi, yüz ifadelerine ruhu çağrıştıran sembolik ve paradoksal ekler koyabildi, katmanlar arasında gömülü bu mesajlar her ne kadar resmin cazibesini artırıyorsa da uzman araştırmacıların dikkatlerinden de kaçmadı.

Luther reformunun Basel ’e ulaşmasıyla az da olsa üretimine devam edebildi.  “Dans evi” nin dış duvar resimleri ve “Belediye meclisi salonu” iç duvar resimleri gibi projeleri gerçekleştirdi. Tasarımları arasında Ölüm dansı, İkonlar ve Martin Luther İncili kapağı yer alır.

1526 ’da İngiltere ’ye iş aramak için gitti, Erasmus onu arkadaşına devlet adamı ve bilgin Thomas More’a önerdi. Sir Thomas More ona bir dizi sipariş buldu. Holbein, ünlü Sir Thomas More ’un da portresini yaptı. Thomas More ’un hümanist çevresinde ağırlandı ve ününü artırdı. Aldığı siparişler arasında, Canterbury Başpiskoposu William Warham ’ın ve Bavyeralı gökbilimci ve matematikçi Nicholas Kratzer ’in portreleri de vardı.

Her ne kadar Holbein bu ziyaret sırasında Kral için çalışmadıysa da, saray soylularından Sir Henry Guildford ve eşi Lady Mary ’nin bir de Anne Lovell ’in sincap ve sığırcıklı resmini yaptı.

Tekrar Basel ’e döndüğünde kendi ailesinin resmini yapmak istedi, resmin adı “Sanatçının Ailesi” dir ve resimde eşi Elsbeth ve iki çocukları yer alır.

Basel, Holbein ’ın yokluğunda çalkantılı bir şehir olmuştu. Reformcular İkonoklazma eylemleri gerçekleştirdiler ve kiliselere resim konmasını yasakladılar.

Reform konseyi 50 florin ödeyerek Konsey Odası Freskleri üzerindeki çalışmasına devam etmesini istedi. Konseyin fresklerde istedikleri konular da değişti, Eski Ahit ’ten sahneler istediler. 1532 ’nin başlarında iş bulamaması nedeniyle İngiltere ’ye dönme kararı verdi.

Ne yazık ki İngiltere de siyasi ve dini kökten değişim yaşıyordu.

1532 ’de Kral Henry VIII, nikâhlı eşi Aragonlu Catherine ’i boşayıp Ann Boleyn ile evlenmek istedi, papa izin vermedi, Sir Thomas More da Papa ile aynı fikirdeydi, Başbakanlıktan istifa etti. Cromwell, 1534 ’te Kralın Sekreteri oldu, More 1535 ’te idam edildi, aynı yıl Holbein ’ın portresini yapmış olduğu John Fisher de idam edildi. Holbein bu arada More yerine Ann Boleyn ve Thomas Cromwell ’e yaklaşmıştı, kariyerine onların himayesinde devam etti.

Henry VIII için Kral Ressamı oldu. Bu görevde, portreler ve festival süslemelerinin yanı sıra mücevher, sofra takımları ve Türk Halıları gibi değerli nesneler için tasarımlar üretti. Kral ’ın Papa ’ya karşı çıkıp İngiltere Kilisesine öncelik tanıdığı dönemde Ann Boleyn ile evlenmesine engel kalmadı. Holbein ise İngiltere ’deki bu ikinci kalışı sırasında, Lucas Horenbout ’un işlerinde tanıştığı tezhip sanatına ilgi duydu ve uygulamaya başladı, işlerinin boyutunu küçülttü, minyatür ve tezhib (yazı süsleme) sanatına ağırlık verdi.

Holbein ’in ikinci İngiltere döneminin bir siparişi de “Hanseatic Birliği Lutherci Tüccarlar” resmidir. Resimde Gdansklı Georg Giese ’nin ticari faaliyetini ifade eden zarif semboller görülür. Tüccarlar ayrıca Anne Boleyn ’in 31 Mayıs 1533 teki nikâhının alay töreni için “Parnassus Dağı” adlı büyük boy bir sokak resmi de sipariş ettiler.

Holbein, bu süre zarfında çeşitli sarayları, toprak sahiplerini ve ziyaretçileri de resmetti, bu dönemin sanatsal açıdan en ünlü resmi “Elçiler” dir.

ELÇİLER

Resim büyük boyutludur, resimdeki şahıslar 1533 yılında Fransa Kralı I. François ’nın İngiltere Büyükelçisi olan Jean de Dinteville ve aynı yıl Londra ’yı ziyaret eden Lavaur piskoposu Georges de Selve ’dir. Eser, anamorfik (çarpık) bir kafatasının da dahil olduğu semboller ve paradokslar içermektedir. Uzmanlara göre, bunlar Kuzey Rönesansı geleneğinden gelen, öğrenme, din, ölüm ve yanılsamaya dair esrarengiz sembol referanslardır. Sanat tarihçileri, Holbein ’ın bu resimde, “bilim, sanat, lüks ve zafer, ölümün haşmeti karşısında ölçülemez” mesajını vermek istediğini söylerler.

VIII. HENRY

1537 ’de Holbein en ünlü resmini çizdi: “Kral VIII.Henry”. Kral bu resimde ayakta durarak, güçlü kahraman pozu vermek istemişti. Holbein ’in son Kral Henry portresi 1543 yılına aittir ve belki de o değil başka ressamlar tamamlamış olabilir, bu resimde Kral “Berber cerrahlar” ile çevrili halde tahtında oturmaktadır.

Henry ’nin hizmetine girdikten sonra Holbein ’in portre tarzı değişti. Modelin yüzüne ve kıyafetine yoğunlaştı. Bu temiz ve ressamdan çok teknik ressam tekniğine benzeyen stili Jane Small ’un minyatür portresine ve “Danimarka ’nın Christina’sı” gibi büyük portrelere de uyguladı.

“Cleves’li Anne” resmini Burgau Kalesi ’nde yaptı.

Bazı tarihçiler, “Darmstadt Madonna’sı” ve başka iki portrenin modeli olan Magdalena Offenburg ’un bir süre Holbein ’ın metresi olduğuna inanıyor.

Holbein için “her şeyin başı çizimdir” bir olmazsa olmazdı.

Alman çizgi geleneğine sahip üstün ve yetenekli bu ressam resmi boyamaya geçmeden önce yapılması gerekenin hassas bir tasarım çalışması olduğuna inanmıştır. Zaten onun tebeşir ve mürekkeple yaptığı portrelerine baktığımızda ne kadar büyük bir çizgi ustası olduğunu görürüz.  Portrelerinde her zaman önce bir hazırlık çalışması yapardı. Bu arada birçok çizilmiş ama boyanmamış işi atölyesinde kalmıştır, bundan da anladığımız zevk ve alıştırma için sürekli çizim yapmış olduğudur.

Son on yılında, Holbein birçok minyatür yaptı; bunlar bir tür mücevher olarak takılabilen küçük portrelerdi. Minyatür tekniği, Orta Çağ El Yazması tezhip sanatından kaynaklanıyor. VIII. Henry ’nin küçük portresi, panel resmi ile minyatür resmi arasında bir geçişi gösterir. Holbein ’ın büyük resimlerinde de her zaman minyatürlerde olduğu gibi yoğun hassasiyet, dikkat vardı. Büyük boyutlardaki tarzını, becerisini bu kez yine anıtsal etkiyi koruyarak küçük forma adapte etmişti.

Günümüze kalan on iki kadar minyatürde tezhip ustalığını ortaya koyduğunu görüyoruz. Jane Small ’un minyatür portresindeki zengin mavi arka plan, net çizgiler ve gölge olmaması, bu türün şaheser örneği olarak kabul edilir.

On sekizinci Yüzyılda Holbein Sanatı Avrupa ’da Barok ’un panzehiri olarak kabul gördü. İngiltere’nin usta antikacısı Horace Walpole (1717-97) onu “Gotik ’in Efendisi” olarak adlandırmıştır.

Hans Holbein vebadan 1543 yılında 45 yaşında öldü, mezarının yeri bilinmiyor.

HANS HOLBEIN Jr – ELÇİLER